Tutuklama, kesinleşmiş bir cezanın infazı değil geçici bir koruma tedbiridir. Bu nedenle sıkı şartlara bağlanmış ve denetime açık tutulmuştur.
Tutuklama hangi şartlarda mümkündür?
CMK 100 uyarınca iki koşulun birlikte bulunması gerekir:
- Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller — soyut isnat yeterli değildir
- Bir tutuklama nedeni — kaçma ya da kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular; delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme; tanık, mağdur ya da başkaları üzerinde baskı girişimi
Ayrıca tutuklama, işin önemi ile verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri arasında ölçülü olmalıdır. Sadece adli para cezası gerektiren veya hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez.
İtiraz nasıl yapılır?
Tutuklama kararına karşı, kararın öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde itiraz edilebilir. İtiraz dilekçesi kararı veren hâkimliğe verilir; hâkim kararını değiştirmezse dosya bir üst merciye gönderilir. İtiraz kural olarak dosya üzerinden incelenir, ancak talep hâlinde duruşmalı inceleme yapılabilir.
İtiraz dilekçesinde tutuklama nedenlerinin somut olarak bulunmadığı, delillerin toplanmış olduğu, sabit ikametgâh ve iş durumu, sağlık durumu ve adli kontrolün yeterli olacağı ileri sürülür.
Tutukluluğun düzenli denetimi
Tutukluluk hâli, itiraz olmasa da resen incelenir. Soruşturma evresinde hâkim, şüphelinin tutukluluk durumunu en geç otuzar günlük süreler itibarıyla yeniden değerlendirir. Şüpheli veya müdafi ise her zaman salıverilme talebinde bulunabilir.
Adli kontrol: tutuklamanın alternatifi
Tutuklama nedenleri bulunsa bile hâkim adli kontrol kararı verebilir (CMK 109). Uygulanabilecek tedbirler: yurt dışına çıkış yasağı, belirli yerlere gitmeme, belirlenen aralıklarla imza verme, konutu terk etmeme, eğitim kurumuna devam, güvence yatırma, silah bulundurmama ve elektronik cihazla takip.
Tazminat hakkı
Kanuna aykırı olarak tutuklanan, tutukluluğun devamı kararına itiraz imkânı tanınmayan ya da tutuklandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilen veya beraat eden kişi maddi ve manevi tazminat isteyebilir (CMK 141). Talep, kararın kesinleştiğinin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar kesinleştikten sonra bir yıl içinde ağır ceza mahkemesine yapılır.
Tutuklama yasağı olan hâller
Sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda veya hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez. Bu sınır, işin önemi ile tedbirin ağırlığı arasındaki ölçülülük ilkesinin somut görünümüdür. Ayrıca on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında, üst sınırı beş yılı aşmayan suçlarda tutuklama yasağı bulunur.
Tutukluluk süresinin üst sınırı
Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıl, zorunlu hâllerde gerekçe gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde ise en çok iki yıl olup, zorunlu hâllerde uzatma süresi toplam üç yılı geçemez. Uzatma kararları şüpheli veya sanık ile müdafisi dinlenerek verilir.
İtiraz dilekçesinde neler ileri sürülür?
- Kuvvetli suç şüphesini gösteren somut delilin bulunmadığı; isnadın soyut kaldığı
- Delillerin toplanmış olması nedeniyle karartma ihtimalinin kalmadığı
- Sabit ikametgâh, düzenli iş ve aile bağları nedeniyle kaçma şüphesinin bulunmadığı
- Sağlık durumunun tutukluluğa elverişli olmadığı
- Aynı amaca adli kontrolle ulaşılabileceği
- Tutukluluğun makul süreyi aştığı
Sonraki başvuru yolları
İtirazın reddi hâlinde her zaman yeniden salıverilme talebinde bulunulabilir; ayrıca tutukluluk otuzar günlük periyotlarla resen incelenir. İç hukuk yolları tüketildiğinde, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılabilir. Tutukluluk devam ederken yapılan başvurularda süre koşulu esnek yorumlanır.
Adli kontrol tedbirine uyulmazsa
Adli kontrol yükümlülüklerine uyulmaması hâlinde hâkim, tedbirin değiştirilmesine veya tutuklama kararı verilmesine hükmedebilir. Bu nedenle imza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı ve konutu terk etmeme gibi tedbirlerin takibi önemlidir.